ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆԻ «ՓԱՐԻԶՅԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ» / Նորայր ԱԴԱԼՅԱՆ

Համայն հայությունը բարի կամքի տեր, իրեն համախոհ ժողովուրդների հետ շարունակում է նշել Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցը: Հայաստանում և ամբողջ աշխարհում տեղի են ունենում գիտական, հոգևոր ու մշակութային բազում միջոցառումներ, մեր երկու միլիոն անմեղ նահատակաց հիշատակն արթնացնում, գնահատական է տալիս անցած դարասկզբին Թուրքիայի կողմից սանձազերծված անօրինակ ողբերգությանը և բարձրաձայն խոսում հայ ժողովրդի արդար պահանջատիրությունից: 100 տարի առաջ Թուրքիայի փաշայական անվախ վերնախավն այսօր վախեցած-շփոթված է, և այս ակնհայտ փոփոխությունը լույսի թույլ մի շող է նրա խավար հոգեկերտվածքի մեջ:
Երևանի դրամատիկական թատրոնում օրերս տեղի ունեցավ «Փարիզյան դատավճիռ» ներկայացման առաջնախաղը, հուզեց հանդիսատեսին և մղեց ազգային լուրջ մտածումների, որոնք կենսական են հետագայում ևս՝ ո՞վ է հայը, որտեղի՞ց է եկել և ո՞ւր է գնում: Ներկայացման ֆաբուլային առանցքը իրական պատմություն է: 1981 թվականին ԱՍԱԼԱ-ի՝ Հայաստանի ազատագրության համար գաղտնի բանակի չորս երիտասարդ հայրենասերներ Փարիզում գրավում են թուրքական հյուպատոսարանը: Նրանց դատավարությունն ստանում է հասարակական լայն հնչողություն: Մի քանի տարի առաջ Գրիգոր Ջանիկյանի թարգմանությամբ լույս տեսավ այդ գործի վավերագրերի ժողովածուն: Դրամատիկականի ներկայացումը, սակայն, ժողովածուի տեքստի փոխադրությունը չէ բեմահարթակ, այլ՝ թե՛ դրամատուրգիական և թե՛ բեմադրական արվեստի առումներով միանգամայն ինքնուրույն ու ինքնատիպ ստեղծագործական տեսիլք:
Վերջին տասնամյակներին ցեղասպանության թեման, որ ստալինիզմի ժամանակներում գտնվում էր յոթ փակի տակ, հիմնավոր տեղ է զբաղեցնում հայաստանյան գրականության մեջ և թատրոնների խաղացանկում՝ նախ և առաջ Խաչիկ Դաշտենցի «Ռանչպարների կանչը» վիպասքի, Պարույր Սևակի «Անլռելի զանգակատուն» պոեմի, Մուշեղ Գալշոյանի կարոտաբաղձ պատմվածքների և Պերճ Զեյթունցյանի դրամաների շնորհիվ: Վերջինս ցեղասպանությանն անդրադարձել է ամենից շատ ու հաճախակի: Նրա «Մեծ լռություն», «Ոտքի, դատարանն է գալիս», «Հարյուր տարի անց» և այս վերջին՝ «Փարիզյան դատավճիռ» պիեսները հայոց բեմերը հարստացրին հայ ժողովրդի ճակատագրի ողբերգական մեղեդիներով: Եթե սրանց հավելեմ հեղինակի նաև «Վերջին արևագալը» վեպի ներկայությունը, ապա տվյալ թեմատիկ դաշտում Զեյթունցյանի վաստակն առավել ակնառու և ամբողջական կդառնա: Դրամատուրգ և արձակագիր, կարծում եմ՝ նա իր «ափսեում» ավելի արձակագիր է, քան դրամատուրգ, թեև այս ժանրում ի հայտ է բերել դրամատուրգիական արվեստին ներհատուկ պոետիկայի վարպետ իրագործումներ, որին մեր ներկայիս թատերագիրներից շատերը չեն էլ մոտեցել, պիես կոչվածն ընդամենը ներկայացնելով իբրև պարզ երկխոսություն, իսկ բեմական տարածքը՝ զրուցարան: Պերճ Զեյթունցյանի ցեղասպանապատում դրամատուրգիան ունի պատմական գիտելիքներով հարուստ պատմողական թանձր շերտ, որը մի որոշակի չափով մթագնում է դրամատուրգիայի գործունեությունը: Իսկ երբ դրամատուրգիական հատկանիշները մուտք են գործում գեղարվեստական արձակ, տեղի է ունենում արձակի դրամայնացում, որը, կարծում եմ, խոսում է վերջինիս բարձր արժեքայնության մասին (կարդա «Կլոդ Ռոբերտ Իզերլի», «Ամենատխուր մարդը», «Արշակ Երկրորդ» վեպերը): Զեյթունցյանի գրականությունը՝ դրամատուրգիա թե արձակ, աչքի է ընկնում այս երկու ճանապարհների բնական համատեղությամբ: Սա գրողի մտածողությունն է, նրա աշխարհատեսության կերպը՝ պատմության դրամայի կտրվածքով և դրամա իբրև պատմություն, որ որոշ ընդհանուր եզրեր ունի Լևոն Շանթի դասական գեղագիտության հետ:
Զեյթունցյանին բեմադրելը և՛ հեշտ է, և՛ դժվար: Հեշտ է գալիս այն ռեժիսորներին, ովքեր բեմում հետամուտ են հիմնականում պատմության վերարտադրությանը, երբ գրողը նրանց փաստագրական առատ նյութ է հաղորդում: Այս թատերական ի վերջո պասսիվ հայեցողության արդյունքով սովորաբար գոհ է ինչպես ռեժիսորը, որ կարողացավ մասսայական պարզ հանդիսատեսին պատմությամբ հուզել, այնպես էլ դրամատուրգը՝ հանրությանը իր ծանոթ թե անծանոթ տեքստի անբասիր, տեղը տեղին հնչեցման համար: Այս թատերական փորձի լավագույն օրինակներից է «Հարյուր տարի անց» պիեսի բեմադրությունը Սունդուկյանի անվան թատրոնում: Իհարկե, սա էլ է թատերական գործ, բայց չեմ կարծում՝ ծանրակշիռ թատրոն: Շատ ավելի դժվար է Զեյթունցյանի պատմողական դրամատուրգիայից քամել մարդկային հարաբերությունների հոգեբանական ու ֆիզիկական բախումները և բեմում անզսպելի ալեկոծություն առաջացնել: Իր վեպերում, պատմվածքներում էլ մի զգալի չափով դրամատուրգ Հեմինգուեյը զգուշացրել է. «Երբեք մի՛ շփոթեք շարժումը գործողության հետ»: Ինչ խոսք՝ գործողության ներկայությունը դրամատուրգիայի և թատրոնի վերին ու վճռական պայմանն է: Արմեն Խանդիկյանի քառասնամյա թատրոնը հենց այսպիսին է՝ գործողության հրավառություն ու պայթյուններ, որտեղ «Հուլիոս Կեսար» բեմադրությունը խորհրդանշում է ականավոր ռեժիսորի ստեղծագործության հավատո հանգանակը, դառնում նորագույն դպրոց ու օրինակելի դասագիրք: «Փարիզյան դատավճիռ» ներկայացումը գտնվում է թատրոնական այս պոետիկայի ծիրում, և Խանդիկյանը քիչ ջանք ու եռանդ չի գործադրել՝ իր բեմական ճարտարապետությանը հարազատ մնալու համար:
Ես «Դատավճռին» հետևել եմ ստեղծման ակունքից՝ պիեսի առաջին ընթերցումներից մինչև բեմադրության ավարտը, որ տևեց շուրջ չորս տարի և Խանդիկյանի հուշումներով ու պահանջով ունեցավ տասից ավելի բեմագիր տարբերակներ. ռեժիսորական բոլոր միջամտություններն էլ միտված են եղել նպատակին՝ պատմությունը խաղարկել իբրև թատերական գործողություն, ոչ այնքան խոսք խոսել, որքան ցույց տալ հերոսների դրաման, յուրաքանչյուրի, նաև նրանց հավաքական ճակատագրի ընթացքը: Ինչ ասել կուզի, ընթացքը կամ գործողությունը մի հոսող գետի չափ տպավորիչ է և քեզ տանում է իր հետևից, եթե նույնիսկ չես ցանկանում գնալ:
Թատրոնը, լինելով յուրահատուկ համալիր աշխատանք, գուցե ամենաբարդն արվեստներից (անգամ մենաթատրոնը), ռեժիսորից պահանջում է արվեստների զգացողություն ու գիտելիքներ. գրականություն, նկարչություն, երաժշտություն, պար, ճարտարապետություն, խոսքի արվեստ, լույսի և ստվերի խաղարկություն և այլն, նաև տեխնիկական միջոցների կիրառություն, որոնք մեկտեղվելով ստեղծում են բեմական կախարդանքի մի ամբողջական շրջանակ: Այս ընդարձակ դաշտում Խանդիկյանը պրոֆեսոր է, գիտի ինչը, ինչպես և ինչ համամասնությամբ արտահայտել՝ լինելու բնական, առինքնող ու համոզիչ: Պիեսի լեզվաոճական նրա մշակումներին՝ բառիմաստի շեշտադրումից մինչև շարահյուսական դադարներ ու իմաստալից վայրկենական լռություն, կնախանձի նույնիսկ դասախոս լեզվաբանը: Նա ունի նկարչի հայացք՝ երրորդ աչքի առկայությամբ, և այդ երրորդի շնորհիվ նա տեսնում է այն, ինչը մեր երկու աչքերը հաճախ ի վիճակի չեն նկատելու: Պերճ Զեյթունցյանի բարեբախտությունն է, որ իր դրամատուրգիական ճանապարհին Արմեն Խանդիկյանին հանդիպում է հերթական անգամ: Խանդիկյանը նա է, ով նույնիսկ տաղանդավոր դրամատուրգներին բեմում դարձնում է ավելի դրամատուրգ:
Դրամատիկականի շուրջ քսան անուն խաղացանկային ներկայացումներից «Դատավճիռն» ունի ամենապարզ, զուսպ ու համեստ բեմական կահավորանքը՝ դատավարության անփոփոխ դահլիճ միանման աթոռներով ու երկու-երեք սեղաններով: Հանդիպակաց պատին՝ լուսանկարների էկրան, որտեղ երբեմն երևում են ցեղասպանության սահմռկեցուցիչ պատկերներ: Էկրանը մասնակցում է գործողություններին և սրում ներկայացման հուզական ներգործությունը հանդիսատեսի վրա: (Ձևավորումը՝ Կարեն Գրիգորյանի, զգեստները՝ Մերի Սարգսյանի): Ինչպես Զեյթունցյանի դրամայում, այնպես էլ ներկայացման մեջ մասնակիցները բաժանված են երկու հակոտնյա բևեռների՝ դատավորներ և մեղադրյալներ: Խանդիկյանը խորացրել է այս հակամարտությունը հոգեբանական ընդգծված գործողություններով: Այս բաժանումն ինձ հիշեցնում է Մոնդեգյուների ու Կապուլետների, հուլիոսականների և բրուտոսականների թշնամանքը խանդիկյանական «Ռոմեո և Ջուլիետ» և «Հուլիոս Կեսար» բեմադրություններում: Աշխարհը մշտական պայքար է չարի ու բարու միջև, ճշմարտության ու ստի: Արվեստի խնդիրը եթե գեղեցիկն է, ապա դա պայմանավորված է միայն ճշմարտությամբ ու սիրով:
Բեմը բավականին բազմամարդ է: Ներկա է գրեթե ամբողջ թատերախումբը՝ Արթուր Ութմազյան, Գոհար Իգիթյան, Ռոբերտ Հարությունյան, Արմեն Բարսեղյան, Գրիգոր Գաբրիելյան, Գուրգեն Անտոնյան, Վահագն Գալստյան, Կարեն Միրիջանյան, Էդուարդ Գասպարյան, նրանց երիտասարդ հետնորդները, որոնք վաղուց ի վեր դժվարին խաղացանկ են տանում իրենց ուսերին և աչքի են ընկնում դերասանական ինքնատիպությամբ, իրենց անշփոթելի տեսակով (Գրիգոր Խաչատրյան, Արտաշես Մխիթարյան, Բաբկեն Չոբանյան, Նիկոլայ Ավետիսյան, Մագդալինա Մնացականյան): Մեր առջև ասես ելույթ է ունենում սիմֆոնիկ նվագախումբ և կատարում խանդիկյանական սիմֆոնիան (երաժշտական ձևավորումը՝ Աշոտ Փափազյանի): Հեշտ չէ ղեկավարել այս նվագախումբն ամբողջովին ու առանձնակի կատարումներով տարբեր «գործիքների» յուրահատկությամբ և ձևավորել մի ընդհանուր սիմֆոնիկ մթնոլորտ իբրև շրջանակված նկար, կուռ ու ավարտուն ճարտարագործություն: Խանդիկյանը մշտապես հասնում է այս խնդրի լուծմանը թե՛ դասական և թե՛ արդի դրամատուրգիա բեմադրելիս, որը նրա խոհական արվեստի գլխավոր նպատակներից է՝ ներկայացման բովանդակային տարածության ընդարձակում: Ինչպես գրականության և արվեստի ճյուղերում, այնպես էլ թատրոնում գործող անձինք (այս դեպքում դերասանները) հավասարարժեք չեն, ոչ բոլորը, քչերն են բնությունից կոչված, պետք չէ զարմանալ ու զայրանալ, բնական է, արվեստում հավասարություն չկա: Արմեն Խանդիկյանի բեմադրությունների արդյունքում մինչև իսկ սովորական դերասանն է հաճախ փայլուն խաղ ցուցադրում, նրա վարպետը համառ ու հետևողական աշխատանքի շնորհիվ նրանից կորզում է երբեմն նույնիսկ բացակա ոսկին և ցուցադրում մեզ, և հավատում ենք, թե զտարյուն ոսկի է, ու հիանում ենք: Հնարավոր չէ խանդիկյանական տարածք մտնել առանց շնորհների, դուռն ու լուսամուտները ներս ու դրսից փակ են: Պետք է հարմարվես Խանդիկյանի խաղի կանոններին: Այսպես է նաև Երևանի «Փարիզյան դատավճռում»:
Հայոց ցեղասպանությունը, թեև հարյուրամյա, պատմություն չէ բնավ, այլ՝ կենդանի իրողություն, քանզի հայ ժողովուրդը կա, ապրում են նահատակների հետնորդները, որոնցից հայրենիք է խլվել, օրակարգ է անպարագիծ պահանջատիրությունը, մեր հոգիները լցված են մահվան տեսիլներով ու ռեքվիեմներով, մենք ճանապարհ ենք անցնում Թումանյանի ու Կոմիտասի լուսավոր-տառապալից երգերի հետ, չեն լռում մեր հալածական ու վիրավոր արյան զանգերի ղողանջները: Այսպես որքա՞ն կշարունակվի: Ես այս հարցի պատասխանը չունեմ, թեև Խանդիկյանի ու Զեյթունցյանի ստեղծագործությունը փորձում է փակել ներկայացման վարագույրը: Դա նրանց չի հաջողվում, որովհետև վարագույրի փակվելուց հետո էլ հանդիսատեսի հուզմունքն ու մտածումները շարունակվում են: Այս շարունակությունը ներկայացումը մեծապես օժտում է արդիական շնչառությամբ՝ մենք ենք երեկ, այսօր ու վաղը, հիշում ենք ու պահանջում:
Գոյություն ունի դարավոր իրավաբանական և ավելի բարձր՝ բարոյական ու մարդկային մի ճշմարտություն. «Մի՛ դատիր, որ չդատվես»: Թուրքական ուժերը մեր չորս հայրենասերներին մեղադրում են ահաբեկչության մեջ՝ ամեն կերպ ջանալով նրանց արժանացնելու խստագույն պատժի: Ներկայացումը դատապաշտպանների միջնորդություններով աստիճանաբար ցույց է տալիս, որ նրանք ահաբեկիչ չեն, այլ՝ լուսավոր հայրենասեր, որոնք մեկ գերագույն նպատակ են ունեցել միայն՝ իրենց դատավարությամբ արթնացնելու մարդկության քնած խիղճը, եվրոպական հասարակության ուշադրությունը սևեռել Հայոց ցեղասպանության և դրա արդեն հարյուր տարի շարունակվող թուրք ժխտողականության վրա: Ներկայացման հեղինակներին դա լիուլի հաջողվել է: Ի վերջո, ներկայացման ընթացքում դատվում ու դատապարտվում է ցեղասպանություն իրագործած թուրք փաշայականությունը, գորշգայլային հոգեբանությամբ խավարամիտ բյուրավոր ամբոխը, ինչպես նաև նրանց ժամանակակից դատապաշտպանները: Ներկայացման բովանդակության այս շրջադարձը՝ ի շահ արդարության ու ճշմարտության, համահունչ է ցեղասպանության հետևանքով աշխարհում սփռված հայության ազգային մտածումներին: Հոդվածիս վերնագրում ես պատահաբար նշեցի «դատավարություն» բառը «դատավճռի» փոխարեն: Վերջինս պահ է, իսկ «դատավարությունը»՝ տևական ընթացք ու գործողություն (Կաֆկայի ականջը կանչի), որն այսօր տեղի է ունենում նաև համայն հայության մայրաքաղաքի ականավոր Դրամատիկական թատրոնի բեմի վրա, ոչ միայն թատրոնի նվիրյալների, այլև բոլորիս մասնակցությամբ:

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.