ՊՈԵԶԻԱ, ՈՐ ՄԱՔՐՈՒՄ Է ԱՐՅՈՒՆԸ / Է­դո­ւար­դաս ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ

Վահագն Դավթյան

Եր­ևի չկա բա­նաս­տեղծ, որ ժա­մա­նակ առ ժա­մա­նակ չվե­րա­դառ­նա դե­պի ման­կութ­յան ոս­կե մայր­ցա­մա­քը։ Եվ դա փա­խուստ չէ ի­րա­կա­նութ­յու­նից։ Ոչ մի դեպ­քում փա­խուստ չէ։ Դա մեր մեջ խո­րա­պես նստած ինչ-որ խորհր­դա­վոր բնազդ է, որ կան­չում է մեզ դե­պի այն ա­կունք­նե­րը, ո­րոն­ցից, ե­թե ման­կա­կան աչ­քե­րով նա­յե­լու լի­նենք, ծա­գում է իս­կա­կան գե­ղեց­կութ­յու­նը, մեծ ճշմար­տութ­յունն ու հոգ­ևոր մաք­րութ­յու­նը։ Իսկ դրանց ա­վե­լի է կա­րո­տում հո­գին՝ ամ­բողջ կյան­քի ըն­թաց­քում։ Եվ ոչ միայն բա­նաս­տեղ­ծի հո­գին, կար­ծում եմ, կա­րո­տում է ա­մեն մար­դու հո­գի։ Այդ նախ­նա­կան, ոչն­չով չա­ղարտ­ված ու չպղտոր­ված աղբ­յու­րից առ­նե­լով բա­րութ­յան, ճշմար­տութ­յան ու գե­ղեց­կութ­յան է­լիք­սի­րը, հո­գին դառ­նում է ա­վե­լի ու­ժեղ ու մա­քուր։
Վա­հագն Դավթ­յա­նի բա­նաս­տեղ­ծա­կան լա­վա­գույն շար­քե­րից մե­կը նվիր­ված է այդ մայր­ցա­մա­քին, ո­րը հեռ­վից ձեռ­քով է ա­նում «ման­կութ­յան ծվեն­նե­րով»։ Ճշ­մա­րիտ է բա­նաս­տեղ­ծը, երբ ա­սում է. «Ով որ գնում է դե­պի սկիզ­բը, գնում է միայն քա­մի­նե­րի հետ ու թռչուն­նե­րի»։ Ման­կութ­յան մա­սին բա­նաս­տեղ­ծի այս հի­շո­ղութ­յունն ինձ հի­շեց­նում է այն օ­դա­պա­րի­կը, որ ես բաց էի թող­նում տա­նիք­նե­րի վրա, որ­պես­զի ու­ժով չափ­վեի քա­մի­նե­րի ու թռչուն­նե­րի հետ։ Մենք այն ժա­մա­նակ դեռ չէինք գի­տակ­ցում, որ դա ոչ միայն օ­դա­պա­րիկ է, այլև մեր ռո­ման­տի­կա­կան ե­րա­զան­քը։ Իմ հայ ըն­կե­րոջ՝ ման­կութ­յան մայր­ցա­մա­քին նվիր­ված ամ­բողջ քնա­րեր­գութ­յունն ա­սում է այն մա­սին, որ նա քնքուշ ու հա­մառ, ե­րա­զուն ու խի­զախ մա­նուկ է ե­ղել։
Հի­րա­վի, մեծ խի­զա­խութ­յուն պի­տի ու­նե­նալ գրիչ վերց­նե­լու այն պոե­զիա­յի մեջ, որ­տեղ տի­րութ­յուն է ա­րել մի այն­պի­սի հսկա, ինչ­պի­սին Նա­րե­կա­ցին է։ Հայ գրի մեջ նրա զբա­ղեց­րած տե­ղը նույնն է, ինչ Ա­րա­րա­տի տե­ղը Հա­յաս­տա­նի լեռ­նե­րի մեջ։ Մտ­քի հսկա, որ Դան­թեի կող­քին էր կանգ­նած։ Իսկ Ա­վե­տիք Ի­սա­հակ­յա՞նն ու Ե­ղի­շե Չա­րե՞ն­ցը, ո­րոնց ա­նուն­նե­րը ի­րա­վա­ցիո­րեն դրվում են Վեռ­լե­նի ու Ռիլ­կեի, Բ­լո­կի ու Վեր­հար­նի, Մա­յա­կովս­կու ու Բագ­րից­կու ա­նուն­նե­րի կող­քին։ Ա­յո՛, հայ շատ բա­նաս­տեղծ­նե­րի ա­նուն­ներ են գրված հա­մաշ­խար­հա­յին պոե­զիա­յի գան­ձա­րա­նում։ Ի՞նչ կա­րե­լի է ա­սել նրան­ցից հե­տո։ Մտ­քի այդ հսկա­ներն ու քնա­րի վար­պետ­նե­րը, թվում է, հայ ժո­ղովր­դին ա­սել են ար­դեն այն ա­մե­նը, ինչ պետք էր նրան,- ինչ կու­զեր նա լսել իր մե­ծա­գույն մտա­ծող­նե­րից ու բա­նաս­տեղծ­նե­րից։ Եվ ա­սել են այն­քան տա­ղան­դա­վոր, այն­քան օր­գա­նա­կան, որ թվում է, նրան­ցից հե­տո ե­կող­նե­րի հա­մար մնաց­յալ չա­սա­ծը այն­քան էլ շատ չէ։ Բայց Վա­հագն Դավթ­յա­նը, այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, ո­րո­շել է գրել։ Որ­տե­ղի՞ց է գրել։ Որ­տե­ղի՞ց է նա ա­րիութ­յուն ա­ռել այդ ո­րոշ­ման հա­մար։
Երբ ես ել­նում էի բար­ձուն­քի վրա կանգ­նած այն հին վան­քը, ո­րի մեջ խցում եր­կար տա­րի­ներ փակ­ված է ե­ղել Սա­յաթ-­Նո­վան, Սաա­դիից, Հա­ֆե­զից ոչ պա­կաս մեծ բա­նաս­տեղ­ծը, գլխիս վրա թեթև շա­ռաչ­յուն լսե­ցի։ Վերև նա­յե­ցի ու երկն­քում տե­սա մի հզոր սպի­տակ թռչուն, որն ինձ հի­շեց­րեց այն լե­գեն­դա­կան ա­ղավ­նին, որ նա­հա­պետ Նո­յը բաց թո­ղեց ի­մա­նա­լու, թե չի՞ վեր­ջա­ցել արդ­յոք հա­մաշ­խար­հա­յին ջրհե­ղե­ղը։ «­Դա ա­ղավ­նի չէ,- ժպտա­լով ա­սաց ու­ղե­կիցս,- դա լեռ­նա­յին սպի­տակ ար­ծիվ է»։ Ա­մեն տե­սակ ար­ծիվ տե­սել էի, բայց սպի­տակ՝ ոչ։ Ա­ռա­ջին ան­գամ Հա­յաս­տա­նում տե­սա։ Ան­սո­վոր թռչուն։ Ա­սես սպի­տակ, մա­քուր, ոչն­չով չաղ­տոտ­ված հո­գի էր, որ լայն թևե­րը բա­ցած, սլա­ցել էր եր­կինք։ Սա­յաթ-­Նո­վա­յի նախ­կին բան­տի վրա թևա­ծող ար­ծիվ­ներն ինձ վրա հսկա­յա­կան տպա­վո­րութ­յուն գոր­ծե­ցին։ Բայց ա­մե­նից շատ ինձ զար­մաց­րեց նրանց աչ­քե­րի ար­տա­հայ­տութ­յու­նը։ Ար­ծի­վը շատ մո­տի­կից թռավ, և­ ես հասց­րե­ցի տես­նել նրա հա­յաց­քը՝ խի­զախ, ա­մուր, ա­սես պող­պատ­յա, կեռ կտու­ցը, սպի­տակ թևե­րի հպարտ, լայն բա­խում­նե­րը։ Ես նույ­նիսկ ցնցվե­ցի։ Ինձ թվաց, թե ես ինչ-որ մի տեղ ար­դեն տե­սել եմ դա։ Եվ ան­մի­ջա­պես հի­շե­ցի Վա­հագն Դավթ­յա­նին։ Ն­րա դեմ­քը։ Ն­րա աչ­քե­րը։ Իս­կա­կան լեռ­նա­յին ար­ծիվ։ Իր բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րից մե­կում նա խոս­տո­վա­նում է, որ իր սի­րե­լի զբաղ­մունքն է՝ «­Բարձ­րա­նալ կա­տար… ու կանգ­նել արծ­վի հար­ևա­նութ­յամբ»։ Մարդ, որ ար­ծիվ­նե­րի ցե­ղից է։ Այդ պատ­ճա­ռով չէ՞, որ նա խի­զա­խութ­յուն է ու­նե­ցել գրիչ վերց­նել։
Բայց նաև ի­մաս­տութ­յուն է ու­նե­ցել, նաև նրբազ­գա­ցութ­յուն։ Նա հաս­կա­ցել է, որ անց­յա­լի մե­ծա­գույն վար­պետ­նե­րի հետ մրցելն ան­մտութ­յուն է։ Այդ պատ­ճա­ռով իր բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րից մե­կում, որ գրված է ա­ղոթ­քի ձևով և­ ուղղ­ված է մեծ մտա­ծո­ղին՝ վա­ղուց հա­յե­րի ազ­գա­յին հպար­տութ­յու­նը դար­ձած Նա­րե­կա­ցուն, 20-րդ դա­րի բա­նաս­տեղ­ծը, մեր ժա­մա­նա­կա­կից Վա­հագն Դավթ­յա­նը, միայն մի բան է խնդրում. «Ով ա­մե­նա­տես, օգ­նիր, որ տես­նեմ այն, ինչ չեմ տես­նում»։ Ու­րիշ ոչ մի բան նա չի խնդրում։ Շա՞տ է արդ­յոք սա։ Շատ-շատ։ Գու­ցե ա­մե­նա­մեծ բա­նը, ինչ բա­նաս­տեղ­ծը կա­րող է խնդրել պոե­զիա­յի նա­հա­պե­տից։
Եվ բա­նաս­տեղծն այդ շնորհն ստա­նում է 10-րդ դա­րի հան­ճա­րեղ մտա­ծո­ղից։ Մեծ է բա­նաս­տեղ­ծա­կան ա­վան­դութ­յան ազ­դե­ցութ­յու­նը Վա­հագն Դավթ­յա­նի վրա։ Բայց հան­կարծ ու ա­նակն­կալ նրա ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յան մեջ բո­լո­րո­վին նոր լույ­սով բռնկվում են պոե­զիա­յի այն­պի­սի «ալ­մաստ­ներ», որ­պի­սիք ես ոչ մի տեղ երբ­ևէ չեմ տե­սել։ «Ալ­մաստ­նե­րը» չե՞ն արդ­յոք, որ Նա­րե­կա­ցուց ստա­ցել է բա­նաս­տեղ­ծը։
Պոե­զիա­յի մեջ կար­ևոր չէ տես­նել այն, ինչ տես­նում են բո­լո­րը։ Կարևոր է տես­նել այն, ինչ դեռ ոչ ոք չի տե­սել, ինչ ա­ռա­ջի­նը բա­նաս­տեղ­ծի աչքն է նկա­տել, և­ որ շու­տով, նրա մի­ջո­ցով, կպատ­կա­նի բո­լո­րին։ Հենց այդ պատ­ճա­ռով էլ դավթ­յա­նա­կան բա­նաձ­ևը՝ «այն, ինչ չեմ տես­նում», շատ ճշգրիտ է ու ի­մաս­տա­լի։ Եվ դա դառ­նում է նրա բա­նաս­տեղ­ծա­կան սկզբուն­քը։ Ար­քի­մեդ­յան հե­նա­կե­տը։ Բա­նաս­տեղ­ծը պար­տա­վոր է նկա­տել այն ա­մե­նը, ինչ նոր է կյան­քում։ Եվ ոչ միայն նկա­տել, այլև նո­րո­վի ի­մաս­տա­վո­րել։ Բա­նաս­տեղ­ծը, ա­սում ենք մենք, իր աշ­խարհն է ստեղ­ծում։ Ի­րա­կա­նում դա հենց այդ­պես էլ կա։ Նա ի­րեն ա­մե­նա­զոր տի­րա­կալ կա­րող է զգալ միայն իր սե­փա­կան աշ­խար­հում։
Մեծ Նա­րե­կա­ցին Վա­հագն Դավթ­յա­նին հրա­պա­րակ է տրա­մադ­րել այդ­պի­սի «աշ­խարհ» ստեղ­ծե­լու հա­մար և «թա­գադ­րել է» նրան։ Չի կա­րե­լի մո­ռա­նալ, որ մենք գործ ու­նենք բա­ցա­ռիկ զգա­յուն էութ­յան տեր բա­նաս­տեղ­ծի հետ։ Ե­թե մեր եղ­բայ­րա­կից­նե­րից ո­մանք ձգտում են ընդգր­կել պատ­կե­րա­վոր ամ­բող­ջութ­յու­նը, ամ­բողջ ծա­վա­լը և­ ու­շադ­րութ­յուն չեն դարձ­նում ման­րա­մաս­նե­րի վրա, ա­պա Վա­հագն Դավթ­յա­նը հա­կա­ռակն է ա­նում, նա ման­րա­մաս­նե­րից է սկսում։ Երբ բա­նաս­տեղծն ա­սում է, թե «Ես որ­ձա­քա­րի ե­րակ­ներն էի համ­բու­րում խո­նարհ, ինչ­պես մայ­րա­կան ձեռ­քի ե­րակն է համ­բու­րում որ­դին», մենք ան­մի­ջա­պես տես­նում ենք ամ­բող­ջը։ Ե՛վ քա­րի ե­րակ­նե­րը, և՛ ամ­բողջ լե­ռը, և՛ հայ մոր հոգ­նած ձեռ­քե­րի ու­ռած ե­րակ­նե­րը, և՛ միա­ժա­մա­նակ ամ­բողջ Հա­յաս­տա­նը։ Այդ ամ­բող­ջի տպա­վո­րութ­յա­նը բա­նաս­տեղ­ծը հաս­նում է, թվում է, ման­րու­քի օգ­նութ­յամբ, սա­կայն՝ ման­րուք, որ ոչ ոք չի նկա­տել։ Ա­հա թե ինչ­պի­սի հզոր ուժ է թաքն­ված պատ­կե­րա­վոր ման­րա­մաս­նի մեջ։
Վա­հագն Դավթ­յա­նը խո­րա­պես ազ­գա­յին, խո­րա­պես հայ բա­նաս­տեղծ է։ Ն­րա յու­րա­քանչ­յուր բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը Ա­րա­րա­տի մի բե­կոր է։ Սա­կայն նրա ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յա­նը խորթ է կեղծ ռո­ման­տի­կա­կան գե­ղագ­րութ­յու­նը։ Այդ պատ­ճա­ռով էլ չես զգում, որ նա ազ­գա­յին յու­րա­հատ­կութ­յունն ար­տա­հայ­տում է մի ա­ռան­ձին և լավ գտնված ման­րա­մաս­նի մի­ջո­ցով։ Բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը չեն ծան­րա­բեռ­նում ընդ­հա­նուր տե­ղե­րը՝ լեռ­նա­յին բար­ձունք­նե­րը, կա­պույտ եր­կին­քը, հայ­կա­կան արևի ուժգ­նութ­յու­նը։ Եվ նրան ա­ռա­վել ևս խորթ է հայ­տա­րա­րո­ղա­կան ո­ճը։ Եվ երբ, կար­դա­լով Դավթ­յա­նի գիր­քը, բո­լոր պատ­կե­րա­վոր նուրբ ման­րա­մաս­ներն ի մի ես բե­րում, դի­մացդ բարձ­րա­նում է Հա­յաս­տա­նի ամ­բող­ջա­կան, փա­ռա­հեղ ու գու­նեղ պատ­կե­րը։ Պատ­կե­րի օգ­նութ­յամբ այն­պես նկա­րել Հա­յաս­տա­նը, ինչ­պես Մար­տի­րոս Սար­յանն է նկա­րել վրձնով, ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան դժվա­րա­գույն խնդիր է։ Շա­տերն են փոր­ձել։ Հա­ճախ հյու­րըն­կալ­վե­լով Հա­յաս­տա­նում՝ ես էլ եմ փոր­ձել։ Չի հա­ջող­վել։ Բա­նաս­տեղ­ծա­կան պատ­կե­րը վեր էր ած­վում դա­տարկ հայ­տա­րա­րութ­յան. «­Դու գե­ղե­ցիկ ես, ինչ­պես…», «Ես քեզ սի­րում եմ, ինչ­պես…» և այլն, և­ այլն։ Հայ­տա­րա­րո­ղա­կա­նութ­յու­նը ա­մե­նա­հեշտ ու ա­մե­նա­հու­սա­լի ու­ղին է։ Կ­յանքն ա­պա­ցու­ցել է դա։ Պոե­զիան կոնկ­րե­տութ­յուն է պա­հան­ջում, նրբա­գույն ման­րա­մասն, եր­ևա­կա­յութ­յուն։ Ազն­վո­րեն խոս­տո­վա­նում եմ՝ ինձ չէր հա­ջող­վում նկա­րել Հա­յաս­տա­նը։ Ու ես ու­րիշ մե­թոդ էի գոր­ծա­ծում, «հա­մայ­նա­պատ­կե­րա­յին գե­ղան­կար­չութ­յու­նից» անց­նում էի «պատ­կե­րա­յին խճան­կա­րին»։ Բե­կոր­ներ, ման­րա­մաս­ներ էի հա­վա­քում և ն­րան­ցով ստեղ­ծում այդ լեռ­նա­յին երկ­րի գու­նա­վոր խճան­կա­րը։ Ա­վե­լի լավ էր ստաց­վում, հա­ջող­վեց նույ­նիսկ «հայ­կա­կան խճան­կա­րի» այդ­պի­սի մի քա­նի շարք գրել, որ հա­յե­րեն է թարգ­մա­նել Վա­հագն Դավթ­յա­նը։ Չէ՞ որ ինքն էլ է հա­ճախ անդ­րա­դառ­նում բա­նաս­տեղ­ծա­կան ման­րա­մաս­նե­րի, գույ­նե­րի, տրա­մադ­րութ­յուն­նե­րի խճան­կա­րին։ Մի այլ բա­նաս­տեղծ, նկա­րե­լով Հա­յաս­տա­նի հա­մայ­նա­պատ­կե­րը, կօգ­տա­գոր­ծի գե­ղան­կար­չա­կան մե­թո­դը. լի­րոէ­պի­կա­կան կտա­վի վրա կբարձ­րա­նան տպա­վո­րիչ գու­նեղ լեռ­ներ, խա­ղո­ղի այ­գի­ներ, պար­տեզ­ներ, նշա­նա­վոր Ս­ևա­նա լի­ճը և­ այդ երկրի մյուս յու­րա­հա­տուկ հան­գա­մանք­նե­րը։ Բայց ա­հա Հա­յաս­տա­նի այն բնու­թագ­րութ­յու­նը, որ Դավթ­յանն է ա­ռա­ջար­կում մեզ.
Եր­կիր, քա­րի մո­լուցք ու մո­լեգ­նած դու ջուր,//Եր­կիր, սե­զի սո­սափ ու կա­պույ­տի սա­հանք,//Աստ­ծուն խո­յա­հա­րող լե­ռան քա­րե եղջ­յուր//Ու տա­պալ­ված վի­հի քա­րե ա­պաշ­խա­րանք։
Մի քա­նի ժլատ գիծ, և բա­նաս­տեղ­ծա­կան մի սեղմ տան մեջ՝ ամ­բողջ Հա­յաս­տա­նը։ Ե՛վ նրա անկրկ­նե­լի բնա­պատ­կե­րը, և՛ հա­րա­վա­յին բուռն խառն­ված­քը, և՛ բա­նաս­տեղ­ծա­կան բուր­մուն­քը։ Իս­կա­պես պատ­կե­րա­յին խտա­ծո։ Զ­գաց­վում է վար­պե­տի ձեռ­քը։ Նույ­նը կա­րող եմ ա­սել և ն­րա մի այլ բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մա­սին, որ­տեղ ար­ևի տակ հա­սած նու­ռը այս­պի­սի խոս­քե­րով է դի­մում բա­նաս­տեղ­ծին.
Եկ, առ սիր­տը մեր//Ու քո բռունց­քի առ­նութ­յամբ զո­րեղ//­Քա­միր շուր­թե­րիդ// Ու քա­միր քիմ­քիդ ծա­րա­վին ան­հագ,//Եվ քո ար­յան մեջ//­Մենք կզրնգանք իբրև մի­ջօ­րե,// Իբրև բերկ­րութ­յան կար­միր ա­ղա­ղակ…
Ես կրկնում եմ՝ «կար­միր ա­ղա­ղակ»։ Ինչ ինք­նա­տիպ պատ­կեր՝ և՛ կեր­պա­րի, և՛ գույ­նի տե­սա­կե­տից։ Լ­սում ես, թե ինչ­պես է ճչում բռան մեջ սեղմ­ված նու­ռը, ինչ­պես է մատ­նե­րի ա­րան­քից հո­սում նռան մուգ կար­միր ար­յու­նը։ Մի նռան և բա­նաս­տեղ­ծա­կան մի տան մեջ՝ դարձ­յալ ամ­բողջ Հա­յաս­տա­նը, նրա ամ­բողջ բուռն խառն­ված­քը, ամ­բողջ կո­լո­րի­տը։ Ու­ժեղ է աս­ված։ Զ­գաց­վում է հա­սուն և խո­շոր վար­պե­տի ձեռ­քը։
Իսկ Դավթ­յա­նի սի­րա­յին քնա­րեր­գութ­յո՞ւ­նը։ Ն­րա մեջ ինչ­քան քնքուշ զգաց­մունք ու գե­ղեց­կութ­յուն կա։ Բա­նաս­տեղ­ծը մի կողմ է նե­տում «սի­րա­յին խոս­տո­վա­նան­քի» ամ­բողջ ան­համ ա­վան­դա­կա­նութ­յու­նը, երբ ա­սում է.
Ե­ղար ա­ռա­ջին օրհն­ված ըն­կույզ//Եվ ե­ղար նռան կեղ­ևում պահ­ված//­Բո­սոր բա­րութ­յուն…
Եվ նո­րից նու­ռը, որ ըն­կել է հայ­կա­կան բուռն ձեռ­քե­րի մեջ։ Սի­րեց­յալ կինն այս­տեղ զու­գորդ­վում է Հա­յաս­տա­նի հետ։ Իսկ ինչ­պի­սի ինք­նա­տիպ փո­խա­բե­րութ­յուն. «Ն­ռան կեղ­ևում պահ­ված բո­սոր բա­րութ­յուն»։ Ոչ մի նման բան ես ա­ռաջ­նե­րում չեմ հան­դի­պել պոե­զիա­յի մեջ։ Կամ ա­հա այս­պես.
Ե­կար քնքշո­րեն ու ա­նակն­կալ//Եվ իմ օ­րե­րը մեղկ ու փո­շոտ­ված//­Փո­խե­ցիր մա­քուր,//­Նախ­նա­կան ու մեծ ա­ռա­վոտ­նե­րի։
Բա­նաս­տեղ­ծը խու­սա­փում է պար­զու­նա­կութ­յու­նից, նա չի ա­սում «իմ օ­րե­րը գորշ», ա­սում է՝ «իմ օ­րե­րը մեղկ»։ Եվ այդ ա­նակն­կալ է­պի­տե­տը բա­նաս­տեղ­ծութ­յա­նը բո­լո­րո­վին այլ հնչո­ղութ­յուն է տա­լիս։ Եվ ա­հա ա­ռա­վել կրքո­տը.
Եվ բաշդ, որ վար է հո­սում ան­ձայն մի սու­գով,//Ա­հա սի­րեց­յալ կնոջ վար­սե­րի սուգ է գե­ղե­ցիկ…
Սա բա­նաս­տեղ­ծը շշնջում է նժույ­գի ա­կան­ջին՝ ա­սես սի­րած կնոջն է ա­սում։ Եվ մենք հաս­կա­նում ենք, որ նրա մեջ նման հա­մե­մա­տութ­յուն է ծնվում, երբ նա սլա­նում է լեռ­նե­րը, սի­րած կնոջ մոտ։ Աս­պե­տա­կան սեր։ Վ­տան­գա­վոր թե­մա է սե­րը բա­նաս­տեղ­ծի հա­մար, ան­գամ մե­ծե­րի։ Այդ­տեղ, ա­վե­լի քան այլ թե­մա­յում, հեշտ է ընկ­նել տրոր­ված ու­ղի­ներ։ Վա­հագն Դավթ­յա­նին հա­ջող­վել է խու­սա­փել դրա­նից։
Եվ, վեր­ջա­պես՝ խաչ­քա­րը։ Հայ­կա­կան այդ ե­զա­կի ֆե­նո­մե­նը, նախ­շա­զարդ շիր­մա­քա­րը, որ մեր օ­րերն է հա­սել միջ­նա­դա­րից՝ դառ­նա­լով Հա­յաս­տա­նի յու­րօ­րի­նակ խորհր­դա­նի­շը։ Քա­րի մեջ փոր­ված խա­չը խորհր­դան­շում է այն տա­ռա­պանք­նե­րը, ար­յու­նը, զո­հե­րը, որ դա­ժան պատ­մութ­յու­նը պա­հան­ջել է այս փոք­րա­թիվ հի­նա­վուրց ժո­ղովր­դից։ Իսկ ամ­բողջ քա­րը պա­րու­րող բու­սա­կան նախ­շա­զար­դը խորհր­դան­շում է այն ժո­ղովր­դի կեն­սա­կան ու­ժը, ո­րի դեմ ան­զոր են ե­ղել դա­ժա­նութ­յու­նը, մա­հը, ցե­ղաս­պա­նութ­յու­նը։ Ցա­վին ու տա­ռա­պան­քին ու­ղեկ­ցել է հե­րո­սա­կա­նութ­յու­նը, ու հայ­րե­նա­սե­րի ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յան մեջ խաչ­քա­րին հա­տուկ տեղ է տրվում.
Կանգ­նել է նա ար­ևի դեմ,//Որ­պես թա­խիծ ու խղճի սյուն,//­Կանգ­նել է նա դա­րե­րի դեմ,// Որ­պես խաչ­ված գե­ղեց­կութ­յուն…
Հաս­կա­նա­լի է, թե ին­չու այս զուսպ մարդն ու խո­շոր բա­նաս­տեղծն իր ժո­ղովր­դի ող­բեր­գութ­յու­նը հի­շե­լիս ա­սում է.
Որ խաչ­քար դառ­նամ//Իմ մարմ­նի խա­չով…
Եվ, վեր­ջա­պես, սրտի խոր­քից բա­ցա­կան­չում.
Ես՝ քա­րե­ղեն մո­լուցք,//Ձ­յու­նա­հող­մի գան­գատ…
Հայ ժո­ղովր­դի ող­բեր­գա­կան պատ­մութ­յու­նը կար­միր թե­լի նման անց­նում է բա­նաս­տեղ­ծի ողջ ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յան մի­ջով։ Ն­րա ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յու­նը հա­րա­զատ ժո­ղովր­դի ան­տա­նե­լի տա­ռա­պանք­նե­րի և­ ոչ մի բա­նի հետ չհա­մե­մատ­վող հե­րո­սա­կա­նութ­յան մա­սին է, նաև նրա ե­զա­կի հան­ճա­րի, մշա­կու­թա­յին ար­ժեք­նե­րի, որ հաս­տատ­ված են գրա­կա­նութ­յան, փի­լի­սո­փա­յութ­յան, ար­վես­տի, ժո­ղովր­դա­կան կյան­քի, կեն­ցա­ղի մեջ։ Եվ երբ բա­նաս­տեղծն ա­սում է. «Ես՝ քա­րե­ղեն մո­լուցք», մեզ հա­մար պարզ է դառ­նում, որ քա­րի պես ա­մուր այդ մար­դը պատ­րաստ է պաշտ­պա­նել իր ժո­ղովր­դի ա­զա­տութ­յու­նը, մշա­կու­թա­յին ար­ժեք­նե­րը, գո­յատ­ևութ­յու­նը, ինչ­պես պաշտ­պա­նել են մեծ հե­րոս­ներն ու տա­ռապ­յալ­նե­րը, ինչ­պես պաշտ­պա­նել են հա­սա­րակ մար­դիկ անց­յալ դա­րե­րում։ Նա անխ­զե­լիո­րեն կապ­ված է իր ժո­ղովր­դի, նրա պատ­մութ­յան, հո­ղի, լեռ­նե­րի, բույ­սե­րի հետ։ Մագլ­ցե­լով հայ­րե­նի լեռ­նե­րը, բա­նաս­տեղ­ծը լսում է, թե ինչ­պես ժայ­ռե­րից «կա­թիլ-կա­թիլ մոր­մոքն է քամ­վում հնամ­յա ցա­վից»։ Նա հո­գով ու մարմ­նով հայ­րե­նի հո­ղից է։
Եր­ևի, ի­րոք, ինչ-որ ժա­մա­նակ ես հող եմ ե­ղել,//­Քա­նի որ իմ մեջ մոր­մո­քում է դեռ ծա­րավ մի վե­րին,//Անձրև է տեն­չում ու կա­պույտ հե­ղեղ,//Ու­զում է գնալ ու ծուն­կի իջ­նել մեր աղբ­յուր­նե­րին։
Ինձ թվում է, թե Վա­հագն Դավթ­յանն իր բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­ներն այն­պես նրբո­րեն ու հմտո­րեն է քան­դա­կում, ինչ­պես հայ­կա­կան հին վար­պետ­ներն էին քան­դա­կում խաչ­քա­րը։ Ն­րա բա­նաս­տեղ­ծա­կան տեխ­նի­կա­յի վրա ես հայ քա­րա­գործ վար­պետ­նե­րի հզոր ազ­դե­ցութ­յունն եմ տես­նում։ Ն­րա պոե­զիա­յում հայ­կա­կան նշա­նա­վոր տու­ֆա­քա­րի գույ­ներն եմ տես­նում նաև։ Վար­դա­գույն, դեղ­նա­վուն, շի­կա­վուն, գորշ, կապ­տա­վուն տու­ֆա­քա­րի։ Վա­հագն Դավթ­յանն իր մեջ ներծ­ծել է այն ա­մե­նը, ինչ հնա­րա­վոր է ներծծել բնա­պատ­կե­րով, պատ­մութ­յամբ, ճար­տա­րա­պե­տութ­յամբ, գույ­նե­րով, բույ­րե­րով հա­րուստ հայ­կա­կան հո­ղից։ Ն­րա հո­գին նման է գի­նով լի սա­փո­րի։ Ե­ռում է նոր քամ­ված գի­նին, թափ­վում սա­փո­րի կա­վե շուր­թե­րից։ Ինձ վրա ուժ­գին տպա­վո­րութ­յուն թո­ղեց նրա այն խոս­տո­վա­նութ­յու­նը, որ բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն գրե­լուց հե­տո ի­րեն այն­պես է զգում, ինչ­պես «վաս­տա­կած սերմ­նա­ցան­նե­րը»։ Ն­շա­նա­կում է՝ մարդն աշ­խա­տել է։ Որ­քան մեծ է տա­ղան­դը, այն­քան ա­վե­լի աշ­խա­տանք է պա­հան­ջում նա։ Միայն միա­միտ մար­դիկ են չա­փից ա­վե­լի վստա­հում տա­ղան­դին։ Բա­նաս­տեղ­ծի տա­ղան­դը հա­մառ աշ­խա­տան­քով է ա­պա­ցուց­վում։ Վա­հագն Դավթ­յա­նը ա­պա­ցու­ցել է դա։
Ճա­նա­պար­հոր­դե­լով Իս­պա­նիա­յում՝ ես հի­շում էի Հա­յաս­տա­նը։ Բ­նա­պատ­կեր­նե­րը նման են։ Ե՛վ այն­տեղ, և՛ այս­տեղ լեռ­ներ են, ժայ­ռեր, քա­րեր։ Ես հի­շում էի Սեր­վան­տե­սին ու Նա­րե­կա­ցուն։ Լա­ման­շի ճա­նա­պար­հին ինձ ու­ղեկ­ցում էին մարդ­կանց մեծ բա­րե­կամ Դոն Կի­խո­տի ստվե­րը ու Նա­րե­կա­ցու ող­բա­սա­ցութ­յու­նը, ո­րը, Դավթ­յա­նի բա­ռե­րով ա­սած, «մաք­րում է ար­յու­նը»։ Մարդ­կա­յին ար­յու­նը պետք է մաք­րել, այդ­պի­սին է պոե­զիա­յի կո­չու­մը, ո­րով­հետև աշ­խար­հում դեռ շատ է ան­կա­տա­րը, վա­տը, չա­րը։ Չ­կա­ռա­վար­վող բնազդ­նե­րը կա­րող են ան­հե­թե­թութ­յան հաս­նել։ Ես հի­շում էի, ի­հար­կե, նաև զար­մա­նա­լի Ֆե­դե­րի­կո Գար­սիա Լոր­կա­յին, որ նա­հա­տակ­վեց այս­տեղ, աս­պետ­նե­րի երկ­րում, գա­զա­նա­ցած դահ­ճի գնդա­կից։ Ես ինձ հետ տա­րել էի Լոր­կա­յի մա­սին Վա­հագն Դավթ­յա­նի հրա­շա­լի բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը, որ պետք է թարգ­մա­նեի լիտ­վե­րեն հրա­տա­րակ­վող հայ պոե­զիա­յի ան­թո­լո­գիա­յի հա­մար։ Իս­պա­նիա­յում թարգ­մա­նելն ինձ հա­մար բո­լո­րո­վին դժվար չէր, ո­րով­հետև ամ­բողջ ժա­մա­նակ կող­քիս կանգ­նած էր ին­քը՝ Լոր­կան։ Այս­տեղ ես ա­վե­լի լավ հաս­կա­ցա նաև Վա­հագն Դավթ­յա­նի բա­նաս­տեղ­ծութ­յան են­թա­տեքս­տը։ Ին­չո՞ւ են բա­նաս­տեղ­ծի սրտին ուղղ­ված և՛ բա­րի, և՛ չար հա­յացք­ներ։ Ին­չո՞ւ են բա­նաս­տեղ­ծի կուրծ­քը ո­ղո­ղում վար­դե­րով և­ այդ նույն կրծքի մեջ գնդակ­ներ խրում։ Ո­րով­հետև, ա­սում է Վա­հագն Դավթ­յա­նը, բա­նաս­տեղ­ծի սիր­տը «լույ­սով է հուն­ցել երկ­նա­յին տե­րը», և նա լու­սա­վո­րում է մարդ­կանց թե՛ ցե­րե­կը, թե՛ գի­շե­րը։ Վառ է լու­սա­վո­րում և տե­սա­նե­լի շատ հե­ռու­նե­րից։ Այդ իսկ պատ­ճա­ռով լավ թի­րախ է թե՛ վար­դի և թե՛ արճ­ճե գնդա­կի հա­մար։ Այդ­պի­սին է Դավթ­յա­նի բա­նաս­տեղ­ծութ­յան ի­մաս­տը։ Եվ դա ինձ թվաց բա­վա­կան ճշգրիտ։ Ես դա նույ­նիսկ բա­նաձև կան­վա­նեի։ Բա­նաձև, որ խո­սում է բա­նաս­տեղ­ծի և՛ կոչ­ման, և՛ ճա­կա­տագ­րի մա­սին։ Կո­չու­մը, մարդ­կանց լու­սա­վո­րե­լը, շուր­ջը լույս սփռելն է։ Իսկ ճա­կա­տա­գի­րը աս­պե­տի ճա­կա­տա­գիրն է։ Իս­պա­նիա­յում՝ աս­պետ­նե­րի երկ­րում, բա­նաս­տեղ­ծի դժվար ճա­կա­տագ­րի մա­սին (հաս­կա­նա­լի է՝ բա­նաս­տեղծ-աս­պե­տի)։ Դա աք­սիո­մա է, եզ­րա­կա­ցութ­յուն, կեն­սա­փորձ։ Այդ միտքն է նաև նրա մի ու­րիշ բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մեջ։
Եվ գի­տես նաև,//Որ շնչում ես դու,//­Մա­քուր՝ որ­պես խիղճ,//­Ցա­վոք՝ որ­պես խիղճ,//­Ծանր՝ որ­պես խիղճ։
Սա աս­պե­տի օ­րենս­գիրքն է։ Սա գոր­կիա­կան Դան­կո­յի՝ ար­ևի նման վառ­վող սրտի խոս­տո­վա­նութ­յուն է։ Ես չգի­տեմ, ինչ­պի­սին կլի­ներ մեր աշ­խար­հը, ե­թե չլի­նեին այդ­պի­սի այր­վող սրտեր։ Բա­նաս­տեղծ-աս­պե­տը, որ երդ­վել է պաշտ­պա­նել կյան­քի ճշմար­տութ­յու­նը, ինչ­պես բլոկ­յան հիաս­քանչ Տիկ­նո­ջը, պի­տի այն պաշտ­պա­նի մինչև վերջ։
Լոր­կա­յին նվիր­ված՝ Վա­հագն Դավթ­յա­նի բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը ես թարգ­մա­նե­ցի ճա­նա­պար­հով քայ­լե­լիս, այն ճա­նա­պար­հով, ո­րով մի ժա­մա­նակ իր Ռո­սի­նան­տին հե­ծած սլա­ցել է ազն­վա­զարմ ու թախ­ծա­գին աս­պե­տը, հար­գար­ժան հի­դալ­գոն։ Ճա­նա­պար­հի սա­լարկն ինձ օգ­նեց դրվա­գե­լու բա­նաս­տեղ­ծութ­յան ռիթ­մը։ Թարգ­մա­նե­ցի մտքիս մեջ, մի շնչով, ա­ռանց թղթի ու գրչի։ Հե­տո, հյու­րա­նոց վե­րա­դառ­նա­լով, գրի ա­ռա թարգ­մա­նութ­յու­նը։ Ես դա ա­րե­ցի մե­ծա­գույն սի­րով առ Լոր­կան ու Դավթ­յա­նը։
Ես սի­րում եմ Վա­հագն Դավթ­յա­նի պոե­զիան, ո­րը իս­կա­պես «մաք­րում է ար­յու­նը», մարդ­կա­յին ե­րակ­նե­րի մեջ ար­ևի լույս է նե­րար­կում, մար­դուն դարձ­նում ա­վե­լի լավ, ա­վե­լի ազ­նիվ, հա­նում է մինչև Ա­րա­րա­տի բար­ձունք­նե­րը։

Լիտ­վե­րե­նից թարգ­մա­նեց
Ֆե­լիքս ԲԱԽՉԻՆՅԱՆԸ


Warning: count(): Parameter must be an array or an object that implements Countable in /home/graka164/public_html/wp-includes/class-wp-comment-query.php on line 405

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.